جوجه جوجه طلایی

سخنی با بزرگ‌ترها

«کـــــــــــــــــــــــودکان افسانه‌ها می‌آورند

درج‌ در‌افسانه‌شان بس‌سرّ‌ و ‌پند»

مولوی

امسال مصادف با یکصدمین سال پایه‌گذاری «باغچه‌ی اطفال» در شهر مرند است؛ نخستین کودکستان ایرانی که جبار عسکرزاده (باغچه‌بان) آن را چون نهالی جوان بنیان نهاد و آبیاری نمود، در آن سرمای جان‌سوز نادانی و بیداد، خون‌دل خورد تا  گُل حاصل کند. او این کار را در تبریز و سپس در سال 1306 در شیراز دنبال‌کرد.

خدمات باغچه‌بان به آموزش کودکان، به ویژه کودکان ناشنوا و در کنار آن پرداختن به ادبیات کودک، بی‌نظیر و قابل تامل است. این که ادبیات کودک از چه زمانی پدیدارشده و شکل و سامان‌ یافته‌است، سخنی است دراز‌دامن که در حوصله‌ی این دفتر نمی‌گنجد، اما بی‌تردید آن‌چه که امروزه «ادبیات کودک» نامیده می‌شود و بر پایه‌ی زبان کودکان یا زبان کودکانه است، امری است متأخر. به دیگر سخن، «ادبیات کودک» آن‌گاه ارزش پیدا کرد که «کودک» به مثابه جزیی ارزشمند و مستقل از پیکره‌ی هستی انسان، اهمیت‌یافت.

شاید بتوان سابقه‌ی این توجّه در ایران را اندکی پیش از انقلاب مشروطه دانست؛ یعنی پدید‌آوردن آثاری با زبان نزدیک به زبان کودکان و بر پایه‌ی نیازهای عاطفی و ادراکی و تربیتی آنان؛ آثاری چون سفرنامه‌ی احمد(طالبوف)، طنزهای ملانصرالدین (محمّد قلی‌زاده)، برخی از سروده‌های نسیم شمال و ایرج میرزا و… .

بعدها جز باغچه‌بان که خود پرچم‌دار کم‌تر شناخته‌شده‌ی این کوشش است، نیما را باید از پیشگامان دانست و پس از او دیگران را.

شادروان جبار باغچه‌بان، از آن روی که چهره به چهره با کودکان، به‌ویژه کودکان ناشنوا در ارتباط بود؛ بیش از همه، صلاحیت و نیز توانایی درک اهمیت این موضوع را داشت. در آثار او زبان کودکان، بسیار دقیق به کار رفته‌است؛ گویی کودکی شاعر آن‌ها را سروده است نه شاعری برای کودکان؛ آن‌گونه که در بیش‌تر آثار پس از او دیده می‌شود؛ یعنی گرچه برخی کوشیده‌اند تا زبان شعرشان کودکانه باشد،‌ امّا لحن آنان عموماً دستوری و نصیحت‌گرانه است و از این روی کودکِ خواننده یا شنونده کم‌تر می‌تواند با آن هم‌ذات‌پنداری کند. سروده‌ی پیشِ‌روی، که شعری کوتاه و هشت بیتی در قالب مثنوی است، از نخستین سروده‌های کودکانه در ادبیات فارسی معاصر به شمار می‌آید.

باغچه‌بان در سرایش این شعر، بیش از آن که به وزن عروضی شعر بپردازد، سعی کرده است لحن موسیقیایی آن را روان و طبیعی سازد؛ به نحوی که با طبیعت خواننده و شنونده (کودک) هماهنگ‌تر باشد و به ویژه زبان حرکتی (پانتومیم) آن برای ناشنوایان جلوه‌ی بیشتری داشته و قابل درک‌تر باشد. تصویری‌بودن و نمایشی‌بودن شعر از آغاز تا پایان چشم‌گیر و چشم‌نواز است؛ به علاوه انتخاب زبان مناظره (دیالوگ) در این شعر کوتاه، بسیار قابل‌توجه است و سبب می‌شود تا شنونده خود را پاره‌ای از داستان بداند.

افزون بر تمامی این ویژگی‌ها، مضمون شعر نیز شایسته‌ی توجه است. شعر «جوجه جوجه طلایی» خواننده را به یاد «ماهی سیاهی کوچولو»، اثر ماندگار صمد بهرنگی می‌اندازد؛ همان داستانی که رهایی از قفس تنگ و حقیر عادت‌ها را نشان می‌دهد؛ به گمانم صمد نیز این شعر را پیش از نوشتن داستان «ماهی سیاه کوچولو» خوانده بود.

به هر روی، تأکید بر ضرورت «خویشتن‌باوری» و شکستن تنگناها و تنگی‌های زندگی و بیرون‌آمدن از پوسته که هم تعبیری برای رهایی از قفس است و هم نشانه‌ای از شروع زندگی، اصلی‌ترین موضوعات این شعراند.

مایه افتخار است که این اثر ارزشمند که با راهنمایی‌ها و حمایت‌های بی‌دریغ بانو ثمینه باغچه‌بان (پیرنظر) و مریم پیرنظر به انجام رسیده است، در مجموعه کتاب‌های میرکا به چاپ می‌رسد. از این دو بانوی بزرگوار سپاسی ویژه دارم. مقدمه ارزشمند شاعر گرامی و ادیب فرزانه، بانو میمنت میرصادقی (ذوالقدر) پیرایه‌ای گرانبهاست بر دفتر حاضر. سپاسگزار مهربانی‌شان هستم.

تصویرگری فاخر اثر، از بانو عاطفه ملکی‌جو است از این هنرمند گرامی و نیز از شاعر برجسته جناب شهنام دادگستر و هنرمند فرزانه، هدا حدادی برای همراهی‌های همیشگی‌شان سپاسگزارم.

در پایان این اثر ارجمند را به کودکان زیبای سرزمینم پیشکش نموده، برای آنان شادی و آرامش آرزو دارم.

دکتر علی یزدی‌نژاد

مدیر و پایه‌گذار انتشارات میرماه

۱۴۰۳ خورشیدی

•••

به نام خدا

«چون‌که با کودک سر و کارت فتاد

هم زبان کــــــــــــــــــودکی باید گشاد»

مولوی

کودک‌شدن و چون کودکان از مفاهیم ساده و شفاف زندگی به نشاط و هیجان در‌آمدن و خود را به احساس کودکانه سپردن و شعرهایی در اندازه‌ی فهم و ذوق آنان سرودن، کار هر شاعری نیست. از همین جاست که در میان انبوه شاعران نغزگو و چیره‌دست، خیلی کم به کسانی برمی‌خوریم که رشته احساس و تخیل‌شان از گذشته‌ی دور و عوالم کودکی بریده نشده باشد و شعری در خور فهم و استنباط کودکان سروده باشند.

می‌بینیم که در میان بهترین و نام‌آورترین شاعران روزگار گذشته‌ی ما از سعدی و حافظ گرفته تا متأخرین، کمتر کسی به کودکان و اشعار کودکان پرداخته است و به فکر آن افتاده است که کودکان هم برای تلطیف ذوق و اندیشه‌شان نیازمند ادبیات هستند. جز چند شعر از عبید زاکانی و ایرج میرزا چه داریم؟ کودکان به حساب‌نمی‌آمدند. احساسات و تمنیّات آنان در خور اهمیّت و شایسته‌ی دقت و مطالعه نبود. بشر متمدن خیلی دیر به افکار و احساسات کودکان ارج و مرتبه گذاشت و در بزرگداشت آن کوشید و در فکر خلق آثاری مخصوص آنان و در خور فهم و ذوق‌شان به تلاش افتاد.

خوشبختانه امروز، روزگار برخلاف گذشته با کودکان و نوباوگان همراه و هم‌آواز است؛ هر روز بیشتر و بهتر در راه آرزوها و مقاصدشان قدم برمی‌دارد و به حق و حقیقت‌شان پی‌می‌برد.

در جوامع پیشرفته‌ی امروز که ارزش واقعی کودک شناخته‌شده‌است، کم نیستند شاعران خوش‌ذوق و معتبری که همه‌ی عمر شاعری‌شان را وقف سرودن شعر برای کودکان کرده‌اند و می‌کنند و مقام بس والایی دارند؛ چیزی که در کشور ما کمتر پذیرفتار افتاده است؛ زیرا این‌گونه پذیرفته‌ایم که شاعر کسی است که بزرگانه حرف بزند و بزرگان را در پیش چشم بگیرد.

انتخاب قالب و وزن مناسب برای اشعار کودکان کاری است دقیق و مهم. در میان اوزان متنوع و متعدد عروض فارسی، زنده‌یاد باغچه‌بان آن‌هایی را برگزیده است که کوتاه‌تر، تندتر و شادتر هستند و به خوبی می‌توانند مضمون‌های کودکانه و طرب‌انگیز را القاء‌کنند؛ اما ابتکار بزرگ‌تر آقای باغچه‌بان، انتخاب وزن‌ها و قالب‌هایی نزدیک به ترانه‌های عامیانه است. برای اینکه ترانه‌ها، به واسطه ضرب و آهنگ‌های خاصی که دارند و هم به واسطه وسعت‌پذیری‌شان می‌توانند مناسب‌ترین و زیباترین قالب برای اشعار کودکانه باشند. چنان‌که می‌دانیم در اشعار عامیانه، قالب به دلخواه و به مناسبت موضوع، کوتاه یا بلند می‌شود و کلمات بنا به حالت و فکری که القا‌می‌کنند می‌توانند کشیده یا کوتاه ادا شوند. شعر کودکانه از آنجا که بیان‌کننده‌ی حالات هیجانی و خاص کودکانه است (شادی، نشاط، تحرک، جنبش) و هم از آن جهت که باید به زبان بسیاربسیار ساده و با لغات معمولی در زبان کودکان بیان شود، با این قالب‌ها همراهی و هماهنگی بیشتری دارد. خصوصیت برجسته وزن‌های ترانه‌های عامیانه، زود به خاطر نشستن و در یاد ماندن آن‌هاست، به خصوص که کودکان ما با بسیاری از این اشعار از سال‌های اول زندگی آشنا شده‌اند و آهنگ آن‌ها در خاطرشان بهتر جایگزین می‌شود. بی‌تردید، «جوجه جوجه طلایی» که موضوع این کتاب است، یکی از زیباترین، آهنگین‌ترین و موزون‌ترین سروده‌های باغچه‌بان به‌شمار می‌آید.

در سال 1303 جبار عسگرزاده نخستین کودکستان ایرانی را به نام «باغچه‌ی اطفال» تأسیس کرد و نام باغچه‌بان را بر خود نهاد. آقای باغچه‌بان سرودن اشعارش را نه بر حسب اتفاق و تفنن، بلکه نیاز شدیدی که کودکان کودکستان او داشتند شروع کرد و از این رو است که سروده‌های او سرشار از احساسات بی‌شائبه و شفاف کودکانه بوده‌، به نظر من از نظر لطف و احساس و مقاصد تربیتی با بهترین اشعاری از این نوع، در شکل جهانی آن قابل قیاسند. جای خوشوقتی است که موسسه‌ی وزین میرماه ‌به انتشار این سروده‌ی زیبا  که به تصاویری چشم‌نواز آراسته شده، اقدام نموده است.

«تا چه قبول افتد و چه در نظر آید. »

میمنت میرصادقی (ذوالقدر)

تهران ـ‌ تیرماه ۱۴۰۳